Rruga e gabuar e Enver Hoxhës pas vdekjes së Stalinit
Nga Dr. Stavri J. Dajo
Doktor i Shkencave Historike në Universitetin “Aristotelis” të Selanikut
Më 5 mars 1953, Josif Visarjanoviç Xhugashvili (Stalin) vdiq. Vdekja e tij, disi e papritur, shkaktoi apati dhe konfuzion në Perëndim, dhe, gjithashtu, ngurrim në strategjinë diplomatike të Uashingtonit dhe të Londrës.
Nga ana tjetër, humbja e “babait të popujve”, shkaktoi amulli, nervozizëm dhe reagime kundërthënëse në vendet satelite të Kremlinit. Siç është logjike, shumica e vendeve vasale, e, më së pari Tirana, u vithis në zi, ngaqë Stalini linte kampin socialist pa krye dhe gjasa për ndryshime në kursin politik të Moskës nën shembullin e Beogradit nuk ishin të papërfillshme, ndërsa më anë tjetër, Titoja e të tjerë udhëheqës të veçantë në kryeqytetet lindore kishin çdo të drejtë të fërkonin duart se, më në fund, kishte ardhur dita të shpëtonin nga tutela mbytëse e Moskës dhe nga spastrimet staliniste.
Madje, të ndjekurit dhe të persekutuarit e politikës staliniste si dhe gjithë ata që ishin dënuar për shkak të konfliktit Stalin-Tito më 1948 shpresonin se tani konjukturat dhe zhvillimet politike mund të merrnin rrugë tjetër dhe, s’ishte aspak çudi, që një ditë të rehabilitoheshin ose, më së paku, të harroheshin pa u amnistuar.
Për më tepër, ardhja në fuqi e grupit të Hrushovit, pak muaj më vonë, zgjoi më të vërtetë iluzione të tilla. Në këtë suazë, arrestimi i L. Berias, bashkëpunëtorit më të ngushtë të Stalinit, vazhdues i veprës së Xherxhinskit dhe kreu i shërbimit sekret sovjetik për vite me radhë, tre muaj pas vdekjes së tij dhe ekzekutimi në dhjetor 1953, i akuzuar për krime të rënda, përveç kuptimit simbolik që pati, paralajmëronte një epokë të re dhe krijonte një psikozë tjetër politike.
Ku e çonte, pra, Bashkimin Sovjetik Nikita Sergejeviç Hrushovi dhe ç’politikë do të ndiqte Kremlini? Po me vendet aleate ç’qendrim do të mbante kreu i Kremlinit, e në mënyrë të veçantë me nxënësit e bindur të Stalinit dhe me rebelët?
Interes të veçantë paraqiste rasti i E. Hoxhës, nxënësi besnik i udhëheqësit sovjetik, i cili u bë shkas që të derdhej kupa në tensionin Moskë-Beograd, në vitin 1948 dhe angazhimi i tij i hapur si zbatues i verbër i dogmës staliniste. Në këtë prizëm, a do të revizionohej politika e jashtme e Bashkimit Sovjetk me Beogradin, pas një periudhe pesëvjeçare ngrirjeje?
Nëse do të ndodhte kjo, çka kishte shumë gjasa, ç’ politikë do të ndiqte Kremlini me të gjithë ata, që, në një formë ose në një tjetër, kishin dënuar pa rezerva, Josif Broz Titon? Shkurt, një ndryshim në politikën sovjetike do të thoshte efekte zinxhir edhe në vendet e tjera të orbitës sovjetike. Kjo, në krye, lidhej me politikën e Moskës ndaj Tiranës dhe E. Hoxhës.
Perëndimi mbante një distancë diakritike nga zhvillimet në Lindje, por jo pa shprehur një kënaqësi të përmbajtur. Orientimet nga Uashingtoni që u vinin diplomatëve perëndimorë ishin që të rezervoheshin në konstatimet dhe konkluzionet e tyre dhe, aq më shumë, të mos ngatërroheshin në zhvillimet e brendshme të Bashkimit Sovjetik pa u zbardhur plotësisht skena politike.
Por më kryesorja, si në Perëndim edhe në Lindje, njerëzit demokratë besonin se me ekipin e ri të udhëheqjes sovjetike dhe me shenjat e para të demokratizimit të brendshëm të shtetit sovjetik kishte shumë gjasa që lufta e ftohtë midis Lindjes dhe Perëndimit, që kishte nisur me Stalinin dhe Churchill-in, që në vitin 1947, të çohej drejt një deflacioni të shumëdëshiruar për të mirën e mbarë njerëzimit. Treguesit politikë premtonin bindshëm për një gjë të tillë.
BALLKANI PAS VDEKJES SË STALINIT (1953-1962)
Pas mbarimit të Luftës Civile Greke, në gusht të vitit 1949 dhe konfliktit të Greqisë me Jugosllavinë, Bullgarinë dhe Shqipërinë për problemin e ndihmës që këto vende u ofronin në masë gueriljeve grekë, dhe, veçanërisht, pas konfliktit të hapur të E. Hoxhës me J. B. Titon (pranverë 1948), Ballkani paraqiste prirje gjithfarësh, mëri dhe acarime.
Bullgaria, Rumania dhe Shqipëria i përkisnin përfundimisht kampit socialist dhe Traktatit të Varshavës, Greqia dhe Turqia i takon sferës perëndimore të influencës dhe ishin anëtarë të NATOS (1955), ndërsa Jugosllavia e Titos, në një orbitë disi retrogresi, herë flirtonte me Lindjen e herë me Perëndimin, duke konfirmuar marrëveshjen e Moskës në tetor 1944 që ndikimi i Lindjes dhe i Perëndimit mbi Federatën Jugosllave do të ishte i balancuar.
Titoja, një politikan i shkathët, me nuhatje dhe dhelpëri diplomatike, disa vjet më vonë, u vu në krye të lëvizjes së vendeve të paangazhuara me përfitime të mëdha, kryesisht ekonomike por edhe prestigj politik, për Federatën Jugosllave.
Ardhja e ekipit hrushovian në krye të Kremlinit, hapte horizonte të reja për mëtimet dhe ëndrrat e Beogradit. Flirtet e tij me ShBA-në dhe vendet e tjera perëndimore ishin të njohura. Dhe kreditë duarlëshuar nga institucionet monetare kredituese të Perëndimit. Kjo e shqetësoi udhëheqjen e re të Kremlinit.
Për t’u vënë fre këtyre prirjeve qendërikëse udhëheqja e re e Kremlinit intensifikoi kontaktet me vendet socialiste, me qëllim normalizimin e marrëdhënieve, si në nivel partiak ashtu dhe në nivel shtetëror, pas një periudhe stanjacioni për shkak të kursit dogmatik të Stalinit.
Në këtë suazë, politika e Kremlinit ndaj Beogradit dhe ulja e tensionit me Titon kishte rëndësi parësore, pasi ky i fundit mund të tërhiqte pas vetes edhe vende të tjera që kërkonin një pavarësi më të madhe nga Moska.
Pa dyshim, kreu i Beogradit ushtronte një ndikim të madh në kryeqytetet lindore, ishte politikan i vjetër, i kurorëzuar me shumë dafina lavdie në luftë, ambicioz, dinak dhe këmbëngulës.
Nuk ishte aspak i predispozuar të futej në kallëpe ideologjike dhe t’i bindej Moskës apo Uashingtonit verbërisht. Përkitazi, Jugosllavia ishte vend i madh, krahasuar me vendet e tjera të Ballkanit, dhe udhëheqja e saj gëzonte autoritet të padiskutueshëm.
Këtë politikë të pavarur të Beogradit, vendet e ndikimit perëndimor, përpiqen të shfrytëzojnë dhe të lidhin marrëveshje si kundërpeshë e politikës së Kremlinit në Ballkan.
Si pasojë, në shkurt të vitit 1953, Greqia dhe Turqia, bindin Jugosllavinë për të lidhur një traktat Miqësie dhe Bashkëpunimi, i cili më 9 gusht 1954 e mori emrin “Traktati i Ballkanit”. Pos të tjerash, ky traktat parashikonte edhe bashkëpunimin e ngushtë të këtyre vendeve në lëmin ushtarak dhe në mbrojtjen e përbashkët të kufijve nga armiqtë e jashtëm.
Traktati nuk funksioni asnjëherë dhe në interes të asnjë vendi por, edhe pse dështoi që pa lindur, alarmoi, asesi, Moskën sepse ishte një lëvizje që dilte jashtë kontrollit të saj dhe, përkitazi, rasti i Beogradit mund të bëhej shembull dhe për vende të tjera. Ndaj, Kremlini bënte ç’është e mundur që t’u vinte fre prirjeve të tilla qendërlarguese që kishin si qëllim shkëputjen nga orbita sovjetike dhe shpërbërjen e kampit socialit.
Por marrëdhëniet tradicionalisht të acaruara të Athinës me Ankaranë, për shkak të çështjes qipriote, nuk premtonin perspektiva të largëta të marrëveshjeve të tilla. Titoja, nga ana e tij, duke parë se nga ky traktat asnjë dobi nuk mund të kishte, përpos përfitimeve konjukturale e telasheve me Kremlinin, më 1956, e cilësoi atë si të pavlefshëm dhe u largua nga strukturat e tij.
Marrëdhëniet e Athinës me Beogradin në një masë të madhe, vareshin nga e ashtuquajtura “çështja maqedonase”, që, në mënyrë të mefshtë, qarqe të caktuara të Shkupit e mbanin të konservuar në aktualitet. Kërkesa jugosllave për të njohur Athina etnitetin maqedonas në Greqinë Veriore, shkaktonte acarime të kastës politike të Athinës, e cila jo vetëm nuk njihte etnitet sllavomaqedonas, por, për më tepër, simbolet dhe përmasat historike të Maqedonisë e konsideronte dhe vazhdon të konsiderojë pjesë të historisë dhe të trashëgimisë kulturore të saj.
Pakicën e popullatë që flisnin dialektin sllavo-maqedonas në viset e Greqisë Veriore i quante të ardhur, në fazat e ndryshme të historisë së re.
Bashkimi Demokratik Shqiptar në vazhdimësi ka dënuar dhe dënon të gjitha përpjekjet e politikës diktatoriale të VMRO-së që, përmes interpretimit të shtrembëruar dhe një dimensional të së kaluarës, përpiqet të trasojë rrugën një etnike, një fetare dhe një gjuhësore të Maqedonisë.
